Okoliczności wyłączające bezprawność czynu to okoliczności, przy których czyn, który ma znamiona przestępstwa, nie jest nim w rzeczywistości. Najczęściej są to czyny, które na mocy przepisów prawnych lub utartej praktyki są uważane za zgodne z prawem, przy czym zaistniałe okoliczności wyłączają bezprawność czynu. Są to m.in. obrona konieczna czy stan wyższej konieczności.
Okoliczności wyłączające winę to okoliczności, w przypadku zaistnienia których wykonany czyn pozostaje bezprawny, jednak nie jest przestępstwem ze względu na brak zawinienia. Są to takie okoliczności jak nieświadomość bezprawności czynu, rozkaz przełożonego czy niepoczytalność.
I trzecia grupa, nie przez wszystkich uznawana: okoliczności wyłączające społeczną szkodliwość czynu. Wyróżniana jest przez niektórych przedstawicieli doktryn. Oznacza ona, że według zasady nullum crimen sine damno sociali magis quam minimo (nie ma przestępstwa bez społecznej szkodliwości w stopniu większym od znikomego) społeczna szkodliwość czynu jest koniecznym składnikiem przestępstwa. Oznacza to, że gdy nie występuje lub społeczna szkodliwość czynu jest znikoma, to uchylana jest przestępczość czynu
